Giáo sư Đỗ Xuân Hợp – vị Anh hùng Quân y bên cạnh Đảng

LTS: Ngày 16/4 hàng 5 được coi là ngày cổ điển của ngành Quân y Việt Nam, khởi đầu đề cập từ 5 1946. Nhân dịp này, tạp chí Khám phá xin giới thiệu bài viết về Giáo sư, Thiếu tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đỗ Xuân Hợp – cây đại thụ của ngành quân y Việt Nam và cũng là cây đại thụ của ngành Giải phẫu học Việt Nam.

GS Đỗ Xuân Hợp được coi 1 trong những người đặt nền móng xây dựng và vươn lên là ngành Quân y Việt Nam, cùng có những nhà khoa học nhân tài khác như bác bỏ sĩ Vũ Văn Cẩn, GS.TS Nguyễn Thúc Tùng, GS Nguyễn Thế Khánh, GS.TSKH Bùi Đại, GS.TSKH Lê Thế Trung… Ông từng giữ nhiều trọng trách khác nhau trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, như: Quân y Viện trưởng Viện X, Viện trưởng Bệnh viện Việt Trì, Trưởng phòng Huấn luyện Cục Quân y, Hiệu trưởng trường Quân y sĩ Việt Bắc. Hoà bình lập lại trên miền Bắc (1954), ông làm cho Chủ nhiệm Bộ môn giải phẫu trường Đại học Y Hà Nội (1954-1985), và là Giám đốc Đại học Quân y (nay là Học viện Quân y) từ 5 1960-1978.

Ông còn là 1 trong những người sáng lập ra Đảng Xã hội Việt Nam và trên trong Ban chấp hành Trung ương Đảng Xã hội từ 5 1946-1985. Trên lĩnh vực chuyên môn, GS Đỗ Xuân Hợp là người sáng lập ra Hội Hình thái học Việt Nam (27-10-1967) và giữ chức Chủ tịch kiêm Tổng biên tập của tờ báo Hình thái học liên tục trong 18 5 liền.

Cuộc đời GS Đỗ Xuân Hợp là 1 hành trình dài của sự cống hiến ko biết mệt mỏi cho khoa học, cho đất nước và nhân dân. Ông cũng được biết tới như 1 tấm gương của sự tự động học đặc biệt, từ 1 y sĩ Đông Dương trở nên 1 trợ lý giải phẫu, 1 bác bỏ sĩ và 1 nhà khoa học lớn được y giới thừa nhận, ngợi ca.

Xuất thân trong 1 gia đình trí thức trên Hà Nội và chịu liên quan sâu sắc của nền giáo dục Nho học nhưng Đỗ Xuân Hợp lại sớm chịu tác động của Tây học. Phải chăng nghiệp Y sĩ Đông Dương 5 1929 được chính quyền Pháp phân công làm cho Quan Đốc tại Bắc Hà, Lào Cai.

Công việc thường ngày của ông là buổi sáng khám chữa bệnh cho những bệnh nhân là sĩ quan và binh lính người Pháp, buổi chiều dành cho nhân dân sở tại. Cũng có lúc ông làm cho việc trên đồn binh của Pháp.

GS Đỗ Xuân Hợp (bên cạnh cùng bên bắt buộc) cùng đoàn cán bộ Việt Nam trong 1 lần sang thăm và làm cho việc tại Leningrat, Liên Xô 5 1963. Ảnh: TTDS những nhà khoa học Việt Nam

Ko những nhận được cảm tình của binh lính Pháp, Quan đốc Đỗ Xuân Hợp cũng được người dân yêu mến, tin tưởng. Quan đốc khám bệnh cho người dân tộc thiểu số ko lấy tiền, thường chỉ lấy tiền thuốc, có nhiều trường hợp bệnh nhân ko có tiền ông lại bắt buộc bỏ tiền túi ra cho, hoặc phát thuốc miễn chi phí.

Cuộc sống trên Bắc Hà tưởng chừng siêu bình yên, vị Quan đốc cũng ko nghĩ tới việc sẽ thay đổi đổi nơi làm cho việc vì điều kiện sinh hoạt trên đây siêu phải chăng, tình cảm nhân dân và chính quyền dành cho ông cũng siêu trọng vọng thì 1 biến cố bất ngờ xảy ra. Tháng 2-1932, 1 nhóm cướp nổ súng tấn công vào cơ sở y tế nơi Quan Đốc Đỗ Xuân Hợp làm cho việc và cướp đi siêu nhiều thứ. Might mắn nhiều vợ chồng ông new trốn thoát được lưỡi hái của tử thần. Nói từ ấy, ông nhen nhóm ý định xin về Hà Nội để làm cho việc. Ông bàn bạc có vợ đăng ký học hàm thụ từ xa để thi lấy bằng tú tài toàn phần.

Những tâm sự của vị Quan đốc lúc bấy giờ được vợ – bà Nguyễn Thị Thịnh ghi lại trong hồi ký sau này: “Ngày nay} chỉ có bí quyết học, học thêm rồi chờ thời. Trước kia nhà anh nghèo, ko có tiền sang Pháp học. Ngày nay} có tiền rồi, anh sẽ học thêm, học hàm thụ trên trường đại học hàm thụ Pháp trên Paris. Em sẽ cùng học có anh, 2 chúng mình thi đua nhau cho vui, học 1 mình buồn nhiều”[1].

Giáo sư Đỗ Xuân Hợp (thứ 3 từ trái sang) cùng những trí thức trong kháng chiến tại Thanh Thuý (Phúc Thọ) 5 1948.

Xem Thêm  File Txt là gì? Tất tật những gì bạn cần biết về file Txt

Được sự động viên của vợ và có chút tiền do chính quyền bảo hộ bồi thường sau vụ cướp, vị Quan đốc trẻ tuổi gửi điện sang Pháp sắm những tài liệu cần thiết để 2 vợ chồng cùng ôn thi tú tài. Những 5 1930, dưới thời thuộc Pháp, những ai ko có điều kiện học quản lý thì có thể học hàm thụ từ xa thông qua con đường bưu điện. Sau nửa tháng gửi điện sang Paris, Đỗ Xuân Hợp đã nhận được toàn bộ tài liệu chỉ dẫn học.

Đỗ Xuân Hợp cùng vợ dành thời kì, tập trung ôn luyện. “Chúng tôi học siêu nghiêm chỉnh. Sáng anh lên đồn sớm hơn để trưa về sớm hơn, chiều trên nhà học, góp ý kiến có nhau làm cho bài. Đều đều hàng tuần chúng tôi gửi bài sang Paris chấm (gửi mở như những tài liệu in, rẻ tiền hơn là gửi kín) và đều đều nhận được những bài làm cho trước của mình đã được chấm, có điểm, có phê phán tỉ mỉ, kèm theo những bài mẫu chỉ dẫn bí quyết làm cho hoàn hảo”[2].

Ít nhiều ngày sau, có thông tin tuyển trợ lý giải phẫu cho trường Đại học Y trên Hà Nội. Ấy là thời cơ để ông về Hà Nội công tác và cũng là ngã rẽ quan yếu hàng đầu trong cuộc đời. Ấy là động lực giúp Đỗ Xuân Hợp cố gắng học tập, ko quản khó khăn. Bà Thịnh ghi lại: “Việc học của anh vất vả quá: vừa đi làm cho, vừa học thi tú tài, vừa học thi giải phẫu. Anh học cả chiều, cả tối”[3].

Sau sắp 1 5 miệt mài có sách vở, cuối 5 1932, 2 vợ chồng trở về Hà Nội để thi tuyển. Bấy giờ, toàn Đông Dương có 5 người dự thi, trong ấy có 2 người Pháp mà chỉ tiêu thì chỉ lấy có 1. Đỗ Xuân Hợp đỗ đầu và là người duy nhất được nhận vào vùng vị trí trợ lý giải phẫu cho GS Pierre Huard – Giám đốc Viện Giải phẫu, Hiệu trưởng trường Y khoa Đông Dương.

Sau thời điểm thi đỗ, vợ chồng ông từ biệt Bắc Hà trở về Hà Nội khởi đầu 1 chương new trong sự nghiệp. Công việc trợ lý cho GS Pierre Huard diễn ra vào những buổi chiều, còn buổi sáng Đỗ Xuân Hợp lên Bệnh viện Phủ Doãn (nay là Bệnh viện Việt – Đức) làm cho trợ lý cho GS Solier (người Pháp) về chuyên khoa Tai – Mũi – Họng. Vào buổi tối, ông vẫn tiếp tục học tập theo chương trình hàm thụ trên Pháp để chờ tới kỳ thi tú tài sẽ diễn ra vào mùa hè 5 1933. Do có chứng nhận của trường đại học hàm thụ Pháp trên Paris, Đỗ Xuân Hợp và vợ được dự thi tự động do và đỗ trong kỳ thi tú tài 5 đấy.

Từ 5 1934, y sĩ Đỗ Xuân Hợp khởi đầu làm cho việc có tư bí quyết là trợ lý giải phẫu cho GS Pierre Huard, Giám đốc Viện Giải phẫu, Hiệu trưởng Đại học Y Hà Nội. Ngay trong 5 ấy, ông có công trình nghiên cứu khoa học trước tiên về lĩnh vực giải phẫu. Tính từ ấy tới 5 1944, ông công bố 88 công trình trên những tạp chí, chuyên san y học của Pháp.

5 1942, ông cùng có thầy giáo của mình – GS Pierre Huard hoàn thành và cho xuất bản cuốn sách tiếng Pháp Morphologie humaine et anatomie artistique (Hình thái học nhân thể và giải phẫu học nghệ thuật). Ngay sau thời điểm ra đời, cuốn sách đã tạo ra 1 tiếng vang lớn trên những diễn đàn y học thế giới lúc bấy giờ. Cuốn sách trở nên tài liệu tham khảo cơ bản, gối đầu giường cho nhiều nhà nghiên cứu thuộc những lĩnh vực khác nhau như y học, mỹ thuật, nhân chủng học, khảo cổ học…

Ảnh chụp tháng 5 5 1976, Giáo sư Đỗ Xuân Hợp tại Đại học Y Hà Nội.

Cùng có tiếng vang của cuốn sách, bác bỏ sĩ Đỗ Xuân Hợp được nhiều người trong và bên cạnh nước biết tới. Bên cạnh được mời giảng dạy tại trường Đại học Y Hà Nội, ông còn được mời giảng dạy cho trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Từ đây trở đi, gia đình ông ko bắt buộc lo cảnh túng thiếu như trước, vì có danh tiếng của mình, ông được trả lương vào loại cao nhất so có những công chức người Việt dưới sự cai quản của người Pháp.

Xem Thêm  Filter Keys là gì ? Bí quyết tắt Filter Key trên máy tính Home windows – Sao Hải Vương

Trên 1 khía cạnh khác, giá trị của cuốn sách Morphologie humaine et anatomie artistique ko chỉ nằm trên nội dung khoa học của nó. Việc y sĩ Đỗ Xuân Hợp được đứng tên ngang hàng có 1 vị giáo sư nổi danh – Pierre Huard, trong 1 công trình khoa học có giá trị trên tầm cao đã chứng minh rằng, người Việt Nam ko hề kém cỏi.

7 5 sau (1949) lúc cuốn sách ra đời, Đỗ Xuân Hợp hay tin Viện Hàn lâm Y học Pháp trao tặng giải thưởng Testut – 1 giải thưởng lớn về y học của Pháp cũng như của ngành giải phẫu quốc tế, cho cuốn sách mà ông và thầy Pierre Huard viết từ 5 1942.

Có thể nói, nhận được giải thưởng này là 1 vinh dự lớn, là niềm ao ước của bất cứ nhà phẫu thuật nào trên thế giới. Bác bỏ sĩ Đỗ Xuân Hợp chính là người Việt Nam trước tiên, và hơn 30 5 sau (1980) GS Tôn Thất Tùng new là người Việt Nam thứ 2 đồng thời là người thứ 10 trên thế giới được nhận giải thưởng cao quý này.

Giải thưởng Testut ko chỉ tôn vinh những nhà y học đã có công trình khoa học mang trong mình tầm liên quan lớn, mà giá trị vật chất của nó cũng ko hề bé. Trường hợp sang Paris nhận thưởng, Đỗ Xuân Hợp sẽ được nhận 32.000 USD và được chính phủ Pháp đài thọ chi chi phí đi lại. Nhưng ông chọn trên lại Việt Bắc, làm cho việc và chiến đấu có quân và dân ta để ngày đêm cứu chữa thương binh, viết sách và giảng dạy cho sinh viên trường Y.

Y sĩ Đỗ Xuân Hợp (thứ 2 từ trái qua bắt buộc, hàng sau) trong thời kì làm cho việc tại Bắc Hà, Lào Cai (1929-1932). Ảnh: TTDS những nhà khoa học Việt Nam

Sau này, từng lúc nhớ lại sự kiện 5 1949 đấy, bác bỏ sĩ Đỗ Xuân Hợp vẫn dí dỏm và ko hề hối tiếc về quyết định của mình: “1 đêm đông, tôi ngồi biên soạn sách bên ngọn đèn bé. Vợ tôi đang lúi húi tráng bánh cuốn để sáng mai kịp bán hàng. Trong giờ phút vắng vẻ đấy vợ tôi nói người quen từ nội thành ra báo là Viện Hàn lâm Y học Pháp đã tặng giải thưởng Testut cho tôi về 1 cuốn sách viết chung có GS Huard từ 5 1942.

Nhà nước bảo hộ sẽ sẵn sàng 1 máy bay trực thăng trên vùng vành đai để đón sang Paris nhận giải thưởng, ví dụ đồng ý trở về. Tôi mỉm cười, có ý dò xem ý tứ vợ ra sao, nhưng cô đấy lại thoăn thoắt tay xếp bánh, dường như ko mấy lưu ý tới tin báo này”[4].

Ông đã từ bỏ vinh hoa, danh lợi, đã hiến nhà, hiến xe lúc đi theo Bí quyết mạng thì còn thiết gì 32.000 USD! Tuy ko nói ra, nhưng chắc chắn bà Nguyễn Thị Thịnh đã quá hiểu lựa chọn của ông.

Ko chỉ nghiên cứu, ông còn là người lưu ý và tìm bí quyết dùng tiếng Việt để giảng dạy cho sinh viên trường Đại học Y. Ông đã bàn có GS Hồ Đắc Di, GS Tôn Thất Tùng để giảng thử môn giải phẫu bằng tiếng Việt cho sinh viên và đã thành công[5]. Đây là dấu mốc quan yếu, mở đường tiện lợi cho những đối tượng người học có thể tiếp thu khoa học mà ko bị lệ thuộc vào ngôn ngữ.

Để đáp ứng nhu cầu ngày 1 bức thiết của công tác tập huấn sinh viên y khoa, bác bỏ sĩ Đỗ Xuân Hợp đã viết cuốn Giải phẫu tứ chi và thực dụng ngoại khoa bằng tiếng Việt in trên giấy dó trên chiến khu Việt Bắc 5 1951. Đây thực sự là 1 đóng góp có ý nghĩa siêu lớn vì lúc ấy chưa ai dám viết sách chuyên sâu bằng tiếng Việt vì sợ ko đủ thuật ngữ.

“Đây chính là cuốn giáo trình trước tiên được viết bằng tiếng Việt”[6], giúp những cán bộ quân và dân y có tài liệu để nâng cao tri thức, dùng cho khắp những chiến trường. Cuối 5 1952, bác bỏ sĩ Đỗ Xuân Hợp tiếp tục cho in cuốn sách thứ 2 Giải phẫu bệnh và thực dụng ngoại khoa. Những tài liệu này được tiểu ban thẩm định gồm những bác bỏ sĩ Vũ Đình Tụng, Tôn Thất Tùng, Vũ Văn Cẩn đánh giá, nhận xét phải chăng. Tin đấy được Chủ tịch Hồ Chí Minh biết tới, Người đã ký tặng cho ông Huân chương Kháng chiến hạng Cha, đồng thời trong 1 lần tập huấn tại Bộ Y tế, Người tận tay tặng ông 1 cái áo đũi. Về nhà, mở ra xem thì thấy trên cái áo có dòng chữ thêu: “Nhân dân Bắc Cạn kính dâng Hồ Chủ tịch!”

Xem Thêm  Chết Yểu Nghĩa Là Gì – Chết Yểu Là Gì, Nghĩa Của Từ Chết Yểu

Trên cơ sở 2 cuốn sách Giải phẫu tứ chi và thực dụng ngoại khoa, Giải phẫu bệnh và thực dụng ngoại khoa, sau thời điểm hòa bình lập lại, bác bỏ sĩ Đỗ Xuân Hợp đã từng bước hoàn chỉnh, bổ sung, viết new thành 1 bộ sách giải phẫu, bao gồm 4 cuốn: Giải phẫu đại cương, giải phẫu đầu mặt cổ, Giải phẫu thực dụng ngoại khoa tứ chi, Giải phẫu ngực, Giải phẫu bụng. Đây đều là những cuốn sách gối đầu giường cho bất cứ sinh viên ngành giải phẫu nào trên Việt Nam.

Tính từ 5 1934 tới 5 1985, tức là từ lúc bắt tay vào nghiên cứu khoa học tới lúc đi cõi tạm, GS Đỗ Xuân Hợp đã công bố 125 công trình về nhân trắc học và hình thái học người Việt Nam. Công trình “Giải phẫu mô tả và nhân trắc học người Việt Nam (1950-1971), được thực hành trong nhiều 5, kết tụ những nghiên cứu tinh tuý nhất của GS Đỗ Xuân Hợp cho ngành Giải phẫu học Việt Nam đã được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và kỹ thuật đợt trước tiên (1996), cùng có những nhà khoa học khác như Tôn Thất Tùng, Phạm Ngọc Thạch, Đặng Văn Ngữ, Hồ Đắc Di…

Trong những ngày cuối đời tại Viện Quân y 108, GS Đỗ Xuân Hợp được nhận quân hàm Thiếu tướng và danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ông có lẽ là vị Tướng quân đội hiếm hoi ko đứng trong đội ngũ của Đảng. Có giai thoại đề cập lại rằng, ông từng gặp Bác bỏ Hồ lúc làm cho đơn xin vào Đảng Lao động Việt Nam. Ấy cũng là lần ông xúc động và thấm thía nhất lúc nghe lời khuyên của Người: “Ko bắt buộc chú ko đủ tiêu chuẩn vào Đảng Lao động Việt Nam. Chú sinh hoạt trên Đảng Xã hội Việt Nam, tranh thủ được trí thức nước ta và trí thức thế giới. Trên Việt Nam, Đảng Xã hội là anh em có Đảng Lao động… Bác bỏ đòi hỏi chú là 1 sự hy sinh, chú có bằng lòng ko?”. Rồi Bác bỏ nắm tay người bác bỏ sĩ nói siêu chân tình: “Chú Hợp là người cùng sản ko trên trong Đảng”.

Bác bỏ sĩ Vũ Duy San – 1 người học trò của ông đã đánh giá Thầy của mình là 1 người vĩ đại: “Sự vĩ đại của 1 con người khoa học chưa hẳn là những học hàm hay học vị mà có thể lại là sự cống hiến cao nhất, nhiều nhất, trong sáng nhất của người ấy cho xã hội, cho khoa học. Sự cống hiến ấy có thể lặng lẽ trong suốt 1 giai đoạn dài nhưng vẫn giữ nguyên tính vĩ đại, và nhất định có lúc nó bắt buộc được đánh giá xứng đáng. Có lẽ, có GS Đỗ Xuân Hợp, cống hiến đã là 1 lẽ sống. Chính vì vậy nó mang trong mình bản chất anh hùng. Thầy của chúng ta xứng đáng là 1 anh hùng, có đặc thù giống như bất cứ vị anh hùng kim cổ nào khác[7].

[1] Hồi ký viết tay của bà Nguyễn Thị Thịnh, tr. 80, tài liệu đã dẫn.

[2] Hồi ký viết tay của bà Nguyễn Thị Thịnh, tr. 80, tài liệu đã dẫn.

[3] Hồi ký viết tay của bà Nguyễn Thị Thịnh, tr. 81, tài liệu đã dẫn.

[4] Nguyễn Ngọc Phúc, 25 tướng lĩnh Việt Nam, NXB Thanh niên, Hà Nội, 2010.

[5] Theo bài phát biểu của bác bỏ sĩ Vũ Duy San trong lễ kỷ niệm 1 5 ngày mất của GS Đỗ Xuân Hợp, tài liệu được đóng trong cuốn hồi ký của bà Nguyễn Thị Thịnh.

[6] Hồi ký viết tay của bà Nguyễn Thị Thịnh, tr.487, tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Di sản những nhà khoa học.

[7] Theo bài phát biểu của bác bỏ sĩ Vũ Duy San trong lễ kỷ niệm 1 5 ngày mất của GS Đỗ Xuân Hợp, tài liệu đã dẫn, tr.485.